Odpowiedzialność za nieudaną operację plastyczną powstaje wtedy, gdy lekarz lub klinika nie dochowali należytej staranności: źle zakwalifikowali pacjenta, popełnili błąd podczas zabiegu, zaniedbali opiekę pooperacyjną albo nie przekazali rzetelnej informacji o ryzyku i możliwych następstwach. Sam fakt, że wynik nie spełnia oczekiwań, nie wystarcza. Chirurg nie gwarantuje określonego rezultatu, odpowiada natomiast za sposób przeprowadzenia leczenia oraz za to, czy pacjent świadomie zgodził się na zabieg. Jeżeli któryś z tych elementów zawiódł, można dochodzić odszkodowania, zadośćuczynienia, a w określonych sytuacjach także renty.
Zły efekt a błąd lekarza – gdzie przebiega granica
Błędem jest założenie, że skoro pacjent zapłacił za konkretny wygląd, klinika ma obowiązek dostarczyć go jak wykonawca zamówiony produkt. Prawo cywilne podchodzi do tego inaczej. Umowa o wykonanie zabiegu chirurgii plastycznej jest w orzecznictwie i doktrynie traktowana jako zobowiązanie starannego działania, a nie zobowiązanie rezultatu. Lekarz powinien przeprowadzić zabieg zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, właściwą techniką i z należytą ostrożnością. Nie zobowiązuje się jednak, że nos będzie wyglądał dokładnie tak, jak na wizualizacji. Na końcowy efekt wpływają również czynniki pozostające poza jego kontrolą: sposób gojenia, skłonność do bliznowców, reakcja tkanek czy stosowanie się pacjenta do zaleceń.
Ma to konkretne skutki. Pacjentka, u której po plastyce piersi pojawiła się niewielka asymetria mieszcząca się w typowych następstwach takiej operacji, zwykle nie ma roszczenia, jeśli wcześniej została o takiej możliwości poinformowana. Inaczej wygląda sytuacja pacjenta, u którego po liftingu doszło do martwicy skóry, ponieważ lekarz zakwalifikował do zabiegu osobę z nieleczonymi zaburzeniami krążenia i nie zlecił potrzebnych badań.
Odpowiedzialność cywilna może w takich sprawach opierać się na dwóch reżimach stosowanych równolegle. Pierwszy to odpowiedzialność za czyn niedozwolony na podstawie ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Podstawową regułę wyraża art. 415: kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Drugi obejmuje odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy przewidzianą w art. 471 tego samego kodeksu. Roszczeń za uszczerbek na zdrowiu i krzywdę dochodzi się przede wszystkim na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych, ponieważ ten reżim otwiera drogę do zadośćuczynienia za cierpienie.
Błąd medyczny w chirurgii plastycznej może przybrać kilka postaci. Każdą ocenia się według tego samego kryterium: czy lekarz zachował się tak, jak powinien zachować się w danej sytuacji staranny specjalista. Do typowych należą:
- błąd kwalifikacji – zabieg wykonano u osoby, u której nie powinien się odbyć z powodu stanu zdrowia, nierealistycznych oczekiwań albo przeciwwskazań, których nie zbadano;
- błąd techniczny – niewłaściwe cięcie, nieprawidłowe umieszczenie implantu, zbyt duża resekcja tkanek, uszkodzenie nerwu;
- błąd organizacyjny – brak odpowiedniego zaplecza anestezjologicznego, niesterylne warunki, powierzenie zabiegu osobie bez uprawnień;
- zaniedbanie opieki pooperacyjnej – zignorowanie objawów zakażenia, brak kontroli, brak instrukcji dla pacjenta.
Granica między powikłaniem a błędem nie zawsze jest oczywista. Zakażenie rany może wystąpić mimo prawidłowo przeprowadzonej procedury, może też wynikać z zaniedbania zasad aseptyki albo zlekceważenia pierwszych objawów podczas kontroli. O tym, do której kategorii należy konkretny przypadek, najczęściej przesądza opinia biegłego, a nie subiektywna ocena pacjenta czy zapewnienia kliniki.
Zgoda na zabieg estetyczny — dlaczego to właśnie tu klinika najczęściej przegrywa
Przy operacjach plastycznych informacja przekazana przed zabiegiem ma szczególne znaczenie. Sąd Najwyższy w wyroku z 3 grudnia 2009 r. (II CSK 337/09) przyjął, że zakres informacji udzielanej pacjentowi zależy od rodzaju zabiegu i sięga najdalej właśnie przy procedurach przeprowadzanych wyłącznie w celach estetycznych. Jeżeli pacjent nie jest chory i nic nie zmusza go do operacji, powinien znać dające się przewidzieć następstwa, również rzadkie, jeśli mogą prowadzić do istotnego uszczerbku na zdrowiu. Przy zabiegu ratującym życie akceptacja ryzyka może wyglądać zupełnie inaczej niż przy powiększaniu ust czy korekcji nosa.
Podstawę obowiązku informacyjnego zawiera ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Pacjent ma prawo do informacji o stanie zdrowia, proponowanych metodach, ich następstwach i rokowaniu, a zgodę na świadczenie wyraża po uzyskaniu tych informacji. Przy zabiegu operacyjnym albo metodzie stwarzającej podwyższone ryzyko zgoda musi mieć formę pisemną. Wymóg ten wynika zarówno z ustawy o prawach pacjenta (art. 18 ust. 1), jak i z ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art. 34 ust. 1).
W praktyce problemem bywa sprowadzenie całego obowiązku do formularza, w którym pacjent potwierdza, że „został poinformowany o wszystkich możliwych powikłaniach”. Taki dokument dowodzi przede wszystkim tego, że został podpisany. Jeżeli z dokumentacji nie wynika, jakie konkretnie ryzyka omówiono, jakie alternatywy przedstawiono i ile czasu pacjent miał na podjęcie decyzji, sąd może uznać zgodę za nieświadomą. Wadliwa zgoda stanowi naruszenie prawa pacjenta niezależnie od tego, czy sam zabieg został wykonany poprawnie.
Nie oznacza to jednak, że brak właściwej informacji automatycznie powoduje odpowiedzialność lekarza za każde powikłanie. Sąd Najwyższy w wyroku z 25 listopada 2020 r. (II CSK 51/20) rozdzielił naruszenie prawa do informacji od szkody na zdrowiu spowodowanej powikłaniem. Za tę drugą lekarz odpowiada wtedy, gdy istnieje związek między brakiem informacji a szkodą, czyli można wykazać, że prawidłowo poinformowany pacjent nie zdecydowałby się na zabieg. Za samo naruszenie prawa do informacji może natomiast przysługiwać odrębne zadośćuczynienie.
Przykładowo pacjentka decyduje się na powiększenie piersi. Formularz zgody podpisuje dopiero w dniu operacji, podczas przygotowania do znieczulenia. W dokumentacji nie ma informacji o ryzyku przykurczu torebkowego ani o możliwej konieczności reoperacji. Rok później przykurcz występuje i konieczna jest wymiana implantów. Nawet jeżeli biegły uzna, że sam zabieg wykonano prawidłowo, klinika może odpowiadać za naruszenie prawa do świadomej zgody. Jeżeli pacjentka wykaże przy tym, że znając ryzyko, wybrałaby inną metodę albo zrezygnowała z operacji, roszczenia mogą objąć także koszty reoperacji i doznaną krzywdę.
Czego można żądać od chirurga lub kliniki
Roszczenia po nieudanej operacji plastycznej obejmują kilka odrębnych kategorii, z których każda wymaga odpowiedniego udowodnienia. Odszkodowanie dotyczy wymiernej szkody majątkowej: kosztów leczenia powikłań, operacji korygującej w innym ośrodku, rehabilitacji, leków i dojazdów. Może obejmować także utracony zarobek, jeżeli pacjent nie mógł pracować dłużej, niż wynikałoby z normalnego okresu rekonwalescencji. Do tej kategorii należy również zwrot wynagrodzenia zapłaconego za wadliwie wykonany zabieg. Wydatki powinny być udokumentowane.
Zadośćuczynienie stanowi rekompensatę za krzywdę, czyli cierpienie fizyczne i psychiczne. Art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala przyznać je w razie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. W przypadku operacji plastycznych krzywda ma specyficzny charakter: pacjent poddaje się zabiegowi, by poprawić wygląd, a po operacji może wyglądać gorzej, niekiedy w miejscu stale widocznym. Przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia sądy biorą pod uwagę m.in. trwałość oszpecenia, konieczność kolejnych operacji, wpływ skutków zabiegu na życie zawodowe i relacje oraz wiek poszkodowanego. Kwoty są bardzo zróżnicowane i bez znajomości konkretnej sprawy nie da się ich rzetelnie przewidzieć.
Odrębnym roszczeniem jest zadośćuczynienie za zawinione naruszenie praw pacjenta przewidziane w art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta. Nie wymaga ono wykazania uszczerbku na zdrowiu. Podstawą może być naruszenie prawa do informacji i świadomej zgody albo prawa do dokumentacji medycznej. W sprawach estetycznych takie roszczenie bywa łatwiejsze do udowodnienia niż błąd w technice zabiegu, ponieważ punktem wyjścia jest treść dokumentacji. Jeżeli skutki zabiegu są trwałe, na przykład uszkodzenie nerwu twarzowego po liftingu ograniczyło zdolność do pracy, możliwe jest również dochodzenie renty. Są to sytuacje rzadsze i wymagają szczególnie dokładnego udokumentowania następstw.
Kto odpowiada? Lekarz, klinika czy ubezpieczyciel
Pacjent nie zawsze musi wybierać jednego adresata roszczeń. Jeżeli lekarz wykonywał zabieg jako pracownik lub współpracownik kliniki, podmiot leczniczy może odpowiadać za jego działania, a w określonych sytuacjach lekarz odpowiada obok kliniki. Gdy chirurg prowadzi własną praktykę i sam zawarł umowę z pacjentem, roszczenia kieruje się do niego.
Znaczenie ma również ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej. Podmioty wykonujące działalność leczniczą, zarówno kliniki, jak i indywidualne praktyki lekarskie, mają obowiązek posiadania takiego ubezpieczenia. Rozporządzenie Ministra Finansów w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia OC podmiotu wykonującego działalność leczniczą ustala minimalne sumy gwarancyjne. Dla praktyk lekarskich i podmiotów leczniczych innych niż szpitale wynoszą one 75 000 euro na jedno zdarzenie oraz 350 000 euro na wszystkie zdarzenia w okresie ubezpieczenia, a dla szpitali odpowiednio 100 000 i 500 000 euro. Kwoty przelicza się na złote według kursu ogłoszonego przez NBP na początku roku, w którym zawarto umowę. Roszczenie może zostać skierowane bezpośrednio do ubezpieczyciela, dlatego w wielu sprawach negocjacje prowadzone są właśnie z towarzystwem ubezpieczeniowym.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy zabieg „estetyczny” wykonała osoba niebędąca lekarzem, na przykład kosmetyczka, kosmetolog albo pielęgniarka pracująca poza nadzorem lekarskim. Jej odpowiedzialność ocenia się na ogólnych zasadach prawa cywilnego, lecz nie stosuje się wprost reżimu praw pacjenta, a obowiązkowego ubezpieczenia OC może nie być. Iniekcje wypełniaczy albo toksyny botulinowej wykonywane w salonie kosmetycznym to z prawnego punktu widzenia inna sytuacja niż operacja w klinice chirurgii plastycznej, choć skutki dla osoby poszkodowanej mogą być podobne. Jeżeli zabieg naruszający ciągłość tkanek został wykonany przez osobę bez wymaganych uprawnień, można też rozważyć zawiadomienie organów ścigania.
Jak udowodnić błąd medyczny w chirurgii plastycznej
Ciężar dowodu co do zasady spoczywa na pacjencie. To on powinien wykazać, że lekarz postąpił niezgodnie ze sztuką, powstała szkoda oraz istnieje związek między uchybieniem a jej wystąpieniem. W sprawach medycznych sądy łagodzą ten wymóg i dopuszczają wykazanie związku przyczynowego z wysokim prawdopodobieństwem, a nie z absolutną pewnością. Nadal jednak potrzebny jest odpowiedni materiał dowodowy.
Jeszcze przed rozpoczęciem rozmów z kliniką o roszczeniach trzeba zabezpieczyć dokumenty. Pacjent ma prawo dostępu do własnej dokumentacji medycznej i uzyskania jej kopii, a klinika nie może uzależniać wydania dokumentów od wyjaśnienia celu. Dokumentacja powinna obejmować m.in. wywiad, wyniki badań kwalifikacyjnych, opis zabiegu, protokół znieczulenia, kartę zleceń pooperacyjnych i zapisy wizyt kontrolnych. Braki mogą działać na niekorzyść kliniki, ponieważ to na niej spoczywa obowiązek prawidłowego prowadzenia dokumentacji.
Warto od razu zgromadzić:
- zdjęcia sprzed zabiegu i systematyczną dokumentację fotograficzną po nim, z datami;
- umowę, cennik, materiały reklamowe i korespondencję z kliniką, w tym wiadomości, w których obiecywano konkretny efekt;
- dokumentację z innych placówek, w których leczono powikłania, wraz z rachunkami;
- opinię innego chirurga plastyka, najlepiej w formie pisemnej konsultacji.
Prywatna opinia lekarska nie zastępuje opinii biegłego sądowego, ale pomaga wstępnie ocenić zasadność roszczeń i przygotować wezwanie do zapłaty. W procesie najważniejszym dowodem jest zwykle opinia biegłego z zakresu chirurgii plastycznej powołanego przez sąd. Biegły ocenia kwalifikacje, technikę operacyjną i opiekę po zabiegu, a także ustala, czy uzyskany efekt mieści się w granicach normalnych następstw procedury. Z tego względu duże znaczenie mają zdjęcia pokazujące zmiany w czasie.
Można to zobaczyć na przykładzie korekcji nosa. Pacjent zauważa zapadnięcie grzbietu i problemy z oddychaniem, natomiast klinika tłumaczy objawy obrzękiem i zaleca cierpliwość. Przez półtora roku pacjent nie wykonuje zdjęć ani nie konsultuje się z innym lekarzem. Dopiero później specjalista stwierdza nadmierną resekcję chrząstki. Sprawa nie jest przez to automatycznie przegrana, ponieważ deformację można nadal wykazać badaniem, jednak powstaje luka w chronologii, którą druga strona może wykorzystać.
Przed skierowaniem pozwu zwykle wysyła się do kliniki i ubezpieczyciela pisemne wezwanie do zapłaty zawierające uzasadnienie i wskazanie dochodzonej kwoty. Część spraw kończy się ugodą już na tym etapie, zwłaszcza gdy naruszenie prawa do informacji wyraźnie wynika z dokumentacji. Jeżeli klinika odmawia albo nie odpowiada, pozostaje pozew do sądu cywilnego. Przy roszczeniach o wartości przekraczającej sto tysięcy złotych w pierwszej instancji orzeka sąd okręgowy.
Rzecznik Praw Pacjenta, sąd lekarski, prokuratura
Proces cywilny nie jest jedyną dostępną drogą i nie powinien być pierwszym krokiem w dochodzeniu roszczeń.
Jeśli w procesie udzielania świadczeń estetycznych dochodzi do naruszenia praw pacjenta warto rozważyć słożenie skarga do Rzecznika Praw Pacjenta. Samo stwierdzenie naruszenia nie oznacza przyznania odszkodowania czy zadośćuczynienia, może jednak stanowić przydatny materiał w późniejszym postępowaniu, szczególnie w sprawach dotyczących informacji i zgody.
Skarga do okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej właściwej izby lekarskiej uruchamia postępowanie dotyczące odpowiedzialności zawodowej lekarza, które może zakończyć się przed sądem lekarskim. Kara dyscyplinarna, od upomnienia po pozbawienie prawa wykonywania zawodu, nie stanowi rekompensaty dla pacjenta. Ustalenia tego postępowania, zwłaszcza sporządzone w jego toku opinie, mogą jednak mieć znaczenie dla późniejszych roszczeń cywilnych.
Zawiadomienie o przestępstwie może wchodzić w grę, gdy następstwa zabiegu są poważne: doszło do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, długotrwałego rozstroju zdrowia albo narażenia pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia. Odpowiednie typy czynów przewiduje ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w tym art. 156, 157 i 160. W postępowaniu karnym prokuratura gromadzi materiał dowodowy i powołuje biegłych, a prawomocny wyrok skazujący wiąże sąd cywilny co do faktu popełnienia przestępstwa. Postępowania te mogą jednak trwać długo, a standard dowodowy jest wyższy niż w procesie cywilnym.
Jedna z uproszczonych dróg kompensacyjnych zwykle nie będzie natomiast dostępna. Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych, działający przy Rzeczniku Praw Pacjenta od września 2023 r., obejmuje zdarzenia w szpitalach udzielających świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Komercyjna operacja plastyczna przeprowadzona w prywatnej klinice poza kontraktem z NFZ co do zasady nie mieści się w tym systemie.
Ile jest czasu na dochodzenie roszczeń
Termin przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym reguluje art. 442¹ Kodeksu cywilnego. Podstawowy termin wynosi trzy lata od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo mógł się dowiedzieć o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż dziesięć lat od zdarzenia. Przy szkodzie na osobie obowiązuje dodatkowa ochrona: przedawnienie nie może zakończyć się wcześniej niż po trzech latach od chwili, gdy pacjent dowiedział się o szkodzie i sprawcy, nawet gdy od zabiegu upłynęło już ponad dziesięć lat. Jeżeli szkoda wynika z przestępstwa, termin wynosi dwadzieścia lat od jego popełnienia.
W sprawach estetycznych spór może dotyczyć również samego momentu „dowiedzenia się o szkodzie”. Nie zawsze będzie nim dzień, w którym pacjentka zauważyła asymetrię. Znaczenie może mieć chwila, kiedy inny lekarz poinformował ją, że problem jest prawdopodobnym skutkiem błędu, a nie normalnego procesu gojenia. Orzecznictwo skłania się ku takiemu ujęciu, ponieważ wiedza o samej nieprawidłowości nie zawsze oznacza jeszcze wiedzę o jej przyczynie. Mimo tego zwlekanie z dochodzeniem roszczeń jest ryzykowne. Klinika lub ubezpieczyciel mogą argumentować, że pacjent miał możliwość dowiedzieć się o szkodzie wcześniej.
Roszczenia wynikające z umowy przedawniają się według innych reguł. Osobne terminy mogą obowiązywać także w postępowaniach pozasądowych, na przykład przed rzecznikiem odpowiedzialności zawodowej. W konkretnej sprawie termin trzeba więc ustalać w odniesieniu do rodzaju dochodzonego roszczenia i okoliczności, w których pacjent uzyskał wiedzę o możliwym błędzie.
Odpowiedzialność za nieudaną operację plastyczną nie jest odpowiedzialnością za samo rozczarowanie rezultatem. Trzeba wskazać konkretne uchybienie w kwalifikacji, informacji, technice zabiegu albo opiece pooperacyjnej oraz wykazać jego skutki. Dokumentacja medyczna, zdjęcia, korespondencja i późniejsze konsultacje mają w takim sporze znacznie większe znaczenie niż samo przekonanie pacjenta, że operacja się nie udała.
adw. Karolina Małgorzata Seidel
Adwokat, specjalistka prawa medycznego
Adwokat (WAW/Adw/8827), założycielka kancelarii w Warszawie działającej od 2013 r. Zajmuje się prawem medycznym, roszczeniami za błędy lekarskie oraz sprawami dotyczącymi medycyny estetycznej i chirurgii plastycznej.
- Strona www / portfolio
- LAWinSTYLE – profil członkini
- METODOS – profil wykładowczyni
- Baza ekspertek #nieczekam107lat
- E-mail: sekretariat@adwokat-seidel.pl
- Telefon: +48 572 011 237
Najważniejsze jest rozróżnienie między niezadowoleniem z wyglądu a rzeczywistym błędem medycznym. Sam efekt inny niż oczekiwany nie oznacza jeszcze odpowiedzialności kliniki.
Przy takim sporze od razu poprosiłbym o pełną dokumentację medyczną i zaczął systematycznie robić zdjęcia. Po roku bardzo trudno odtworzyć, jak dokładnie przebiegało gojenie.
Trochę niepokoi mnie praktyka podpisywania zgody dopiero tuż przed operacją. Przy zabiegu wykonywanym wyłącznie ze względów estetycznych pacjent powinien mieć czas na spokojne przemyślenie ryzyka, a nie czytać formularz już podczas przygotowania do znieczulenia.
Nie zakładałbym, że każde powikłanie oznacza błąd lekarza. Zakażenie czy asymetria mogą wystąpić również przy prawidłowo wykonanym zabiegu, dlatego bez opinii specjalisty trudno ocenić, gdzie rzeczywiście zawiniono.
Dla mnie najciekawszy jest wątek świadomej zgody. Nawet poprawnie przeprowadzona operacja nie zwalnia lekarza z obowiązku wcześniejszego wyjaśnienia realnych ryzyk i możliwej konieczności kolejnych zabiegów.
Przy roszczeniach nie skupiałbym się wyłącznie na koszcie samej operacji. Jeśli później dochodzą leczenie powikłań, rehabilitacja, dojazdy czy utrata zarobków, to właśnie te wydatki mogą stanowić dużą część rzeczywistej szkody.
Brakuje mi trochę mocniejszego podkreślenia, że prywatna opinia drugiego chirurga nie przesądza jeszcze sprawy. Może być bardzo pomocna przed procesem, ale ostatecznie sąd zwykle będzie opierał się na opinii własnego biegłego.
Nie czekałbym zbyt długo z zabezpieczeniem dowodów tylko dlatego, że klinika mówi, że „trzeba jeszcze poczekać na efekt”. Część zmian rzeczywiście wymaga czasu, ale dokumentowanie kolejnych etapów gojenia niczego nie kosztuje, a później może mieć duże znaczenie.
Przy nieudanej operacji estetycznej emocje mogą być ogromne, ale rozsądna kolejność wydaje mi się dość prosta: dokumentacja medyczna, zdjęcia, konsultacja u niezależnego specjalisty i dopiero później decyzja o roszczeniach. Samo przekonanie, że zabieg wykonano źle, będzie za mało. Z drugiej strony brak informacji o istotnym ryzyku może być problemem nawet wtedy, gdy technicznie operację przeprowadzono prawidłowo.